شاخص اچ (H-Index) چیست و چگونه محاسبه می‌شود؟

کیفیت مقالات پژوهشی منتشر شده توسط محققان آکادمیک به طور معمول براساس میزان اعتبار مجلاتی که مقالات آنها در آن چاپ می‌شود، مورد سنجش قرار می‌گیرد. اعتبار یا ضریب تأثیر مجله معمولا با توجه به میانگین تعداد استنادهایی که به مقالات منتشر شده در آن ژورنال در طی یک دوره دو ساله صورت می‌گیرد، سنجیده می شود. امروزه ایمپکت فاکتور (impact factor) مجله از معیارهای متداول برای بررسی مقبولیت آن ژورنال به شمار می‌آید، و ثابت می کند که آن مجله معتبر است. اما ایمپکت فاکتور تنها شاخص ارزیابی مجله نیست. 

شاخص‌های دیگری مثل سایمگو ژورنال رنک (SCImago Journal Rank)، اسنیپ (SNIP)، ضریب نفوذ مقالات مجله (Article Influence Score)، شاخص اچ و نمره آیگن فاکتور (EigenFactor Score) نیز در این ارزیابی نقش دارند. کاربرد هر کدام از این شاخص‌ها متفاوت بوده و به بررسی‌های جداگانه نیازمند است. شبکه مترجمین راستین جهت برطرف کردن نیازهای تحصیلی دانشجویان و آشنا کردن آنها با انواع شاخص ارزیابی مجله، در این گفتار به بررسی تعریف و چگونگی محاسبه شاخص اچ یا اچ ایندکس می‌پردازد.

 

شاخص اچ (H-Index) چه تعریف و مفهومی دارد؟

برای محققانی که به دنبال اثبات کیفیت یا تأثیر بازده تحقیقات شخصی خود هستند، معیار دیگری پیشنهاد شده است. این معیار، شاخص اچ یا اچ ایندکس نام دارد که در سال 2005 توسط فیزیکدان دانشگاه کالیفرنیا به نام خورخه هیرش (Jorge Hirsch) معرفی گردیده است. هدف از این شاخص، ارائه معیاری معتبر برای ارزیابی بازده علمی هر نهاد تحقیقاتی است و حتی کل کشورها را هم شامل می‌گردد؛ هر چند که امروزه این شاخص بیشتر برای ارزیابی سهم تحقیقات فردی به کار گرفته می‌شود. شاخص اچ هم تعداد مقالات منتشر شده و هم تعداد استنادهایی که به این مقالات صورت گرفته است را محاسبه می‌کند. به این ترتیب این شاخص به خودی خود در مورد مقالاتی که در مجلاتی با اعتبار کمتر چاپ می‌شوند، مقداری پایین خواهد داشت؛ زیرا فرض می‌گردد که استناد کمتری به این مقالات صورت گرفته است.

 

 

شاخص اچ به چه صورت محاسبه می‌شود؟

برای محاسبه اچ ایندکس به شمارش دقیق تعداد مقالات منتشر شده و تعداد استنادهایی که به آنها صورت گرفته است، نیاز خواهد بود. دسترسی به یک سرویس مبتنی بر خدمات اشتراکی مانند اسکوپس (Scopus) کار را ساده‌تر می‌کند، اما ابزارهایی دیگری هم برای این کار وجود دارند که به صورت رایگان در دسترس هستند. مثلا اگر شاخص اچ یک محقق برابر با 7 باشد، به این معنی است که این محقق 7 مورد و یا بیشتر مقاله منتشر شده دارد، و حداقل 7 مورد از این مقاله ها 7 بار مورد استناد قرار گرفته‌اند. هر چه عدد این شاخص بالاتر باشد، تعداد مقالات آن محقق و استنادهایی که به آنها صورت گرفته بیشتر خواهد بود. از این شاخص می‌توان برای مقایسه محققان در یک رشته دانشگاهی خاص استفاده کرد؛ اما چون تعداد مقالات منتشر شده در برخی از رشته‌ها از سایرین بیشتر است، نمی‌توان برای مقایسه بین رشته‌ای از این معیار استفاده نمود.

 

شاخص اچ

  شاخص اچ یکی از معیارهای ارزیابی مجله است.  

 

شاخص اچ برای چه افرادی کاربرد دارد؟

از آنجاییکه شاخص اچ بر حجم مقالات و استنادات متکی است، پس بیشتر برای محققانی که یک سمت دانشگاهی دارند و یک دهه یا بیشتر مشغول فعالیت بوده‌اند، مفید خواهد بود. اما اگر شما به تازگی یک سمت دانشگاهی گرفته‌اید و در حال ارائه کار خود به هیئت اعطای بودجه تحقیقاتی هستید، شاخص اچ پایین برای شما امتیازی منفی تلقی نمی‌گردد و در مقام مقایسه با محقق رقیب‌تان که سابقه طولانی پژوهشی دارد، زیاد به چشم نمی‌آید. در این مورد شما می‌توانید با ارائه همزمان ضریب تأثیر مجله و امتیاز شاخص اچ خودتان، حداقل نشان دهید که چه مقالاتی را در کدام ژورنال‌ها به چاپ رسانده‌اید.

مجله نیچر (Nature) در سال 2013، مقاله‌ای از سه محقق اهل شیکاگو منتشر کرد. این محققین در این مقاله الگوریتمی را پیشنهاد کردند که به محققان تازه‌کاری که دارای سابقه نسبتا کوتاهی در زمینه انتشار مقالات بودند، کمک می‌کرد. الگوریتم پیشنهادی با بررسی تعداد کل مقالات منتشر گردیده، مدت زمان سپری شده از انتشار اولین مقاله، تعداد مجلات مختلف منتشر کننده مقاله محقق و همچنین تعداد ژورنال‌های برتری که مقالات محقق در آنها منتشر شده، می‌تواند شاخص اچ محقق را برای 5 سال آینده پیش‌بینی نماید. اما هنوز باید منتظر ماند و دید که آیا هیئت‌های اعطای بودجه تحقیقاتی چنین پیش‌بینی‌هایی را قبول می‌کنند یا خیر.

 

 

شاخص اچ چه مزایایی برای محققین فراهم خواهد کرد؟

  • شاخص اچ یک معیار عینی است که به آسانی می‌توان آن را محاسبه نمود.
  • اچ ایندکس از تأثیر پژوهشی، یعنی از ایمپکت فاکتور مجله دقیق‌تر است.
  • امتیاز شاخص اچ از معیارهای تک رقمی مانند تعداد کل استنادها، تعداد استنادها به ازای هر مقاله و تعداد مقالاتی که استناد به آنها زیاد بوده، ارزش بیشتری دارد؛ زیرا ترکیبی از بازده و میزان تأثیر را به نمایش می‌گذارد.
  • این شاخص مقالاتی که استناد کمی به آنها شده است را حذف می کند؛ بنابراین نتیجه آن امتیازی نادرست و متورم نیست.
  • اچ ایندکس حتی شاید برای محققین با سابقه‌ای که مقالات زیادی را نیز منتشر کرده‌اند، مفید باشد و می‌تواند معیاری مناسب برای نشان دادن تحقیقات آنها و میزان تأثیرشان به بهترین شکل ممکن تلقی گردد.

 

شاخص اچ چه معایبی دارد؟

  • از شاخص اچ نمی‌توان برای مقایسه محققین رشته های مختلف استفاده کرد؛ زیرا بازده تحقیقاتی و الگوهای استنادی در رشته‌های گوناگون متفاوت است.
  • این شاخص به ضرر محققان جوان است؛ چون افزایش بازده و میزان تأثیر مقالات با گذشت زمان امکان‌پذیر خواهد شد.
  • شاخص اچ به نویسندگان مختلف یک مقاله به چشم یکسان می‌نگرد و سهم هر کدام از آنها را نادیده می‌گیرد، در نتیجه برای همه نویسندگان مقاله، اعتباری برابر در نظر خواهد گرفت.
  • این شاخص نمی‌تواند استناد شخص محقق به مقالات خودش را نادیده بگیرد، به همین دلیل ممکن است به یک امتیاز تورمی منجر شود.
  • از آنجاییکه شاخص اچ به مقالات پر استناد توجه نمی‌کند، لذا ممکن است یک محقق با چند مقاله حاوی ضریب تأثیر بالا، با محققی که مقالات زیاد اما با ضریب تأثیر پایین دارد، حاوی شاخص اچ برابری باشند.

 

شاخص اچ را از چه طریقی می‌توان پیدا نمود؟

1. گوگل اسکولار (Google Scholar): گوگل اسکولار برای محققانی که دارای پروفایل هستند، امکان به نمایش گذاشتن شاخص اچ را فراهم کرده است.

2. پابلیش اور پریش (Publish or Perish): نوعی برنامه نرم‌افزاری است که استنادهای گوگل اسکولار را بازیابی و تحلیل می‌کند، و همراه با سایر معیارها، شاخص اچ را نیز ارائه می‌دهد. استفاده از برنامه Publish or Perish برای به دست آوردن شاخص اچ محققانی که در گوگل اسکولار نمایه ندارند، بسیار مفید است.

3. اسکوپس: اسکوپس با استفاده از گزینه Citation Tracker، امکان تولید نمودارهای کلی استنادها برای مقالات منتشر شده و استنادهایی که به آنها صورت گرفته است را از سال 1970 فراهم می کند. از این نمودارها می‌توان برای به دست آوردن شاخص اچ استفاده نمود. در ضمن از طریق این ویژگی می‌توان حذف خود استنادی‌ها را از بین تمام استنادهای صورت گرفته نیز انجام داد.

4. وب آو ساینس (Web of Science): این پایگاه با با ایجاد ویژگی "Create Citation Report"، امکان محاسبه شاخص اچ برای مقالات منتشر شده و استناد به آنها را از سال 1970 تا به امروز فراهم کرده است.

 

در ادامه حتما بخوانيد: اهمیت ایمپکت فاکتور (ضریب تأثیر)