تفاوت میان ترجمه ماشینی و ترجمه انسانی

ترجمه ماشینی و ترجمه انسانی به دو گونه از ترجمه اشاره دارند که به ترتیب توسط ماشین و انسان انجام می‌گیرند. سال‌هاست که انسان سعی می‌کند تا بفهمد که آیا ترجمه ماشینی می‌تواند جایگزین ترجمه انسانی گردد یا باید فعلا صبر کرد؟ درباره این موضوع بسیار بحث شده، اما هنوز هم بسیاری از دانشجویان و محققین تفاوت زیادی برای ترجمه ماشینی و ترجمه انسانی قائل نیستند و فکر می‌کنند که ترجمه انجام شده توسط کامپیوتر و نرم‌افزارهای آن می‌تواند همانند ترجمه مترجم متخصص باشد، در حالیکه تفاوت‌ها فراتر از ترجمه نادرست یک کلمه یا یک اصطلاح است. شبکه مترجمین راستین در این گفتار با ارائه تعریفی درست از این دو نوع ترجمه، ذهنیت درست را در مورد کیفیت کار ترجمه انسانی و ترجمه ماشینی به مخاطبین القاء خواهد کرد.

 

ترجمه انسانی

مترجم متخصص و حرفه ای

  نقش مترجم انسانی در انجام ترجمه های تخصصی  

 

ترجمه انسانی به نوعی از ترجمه اشاره دارد که کاملا توسط انسان و بدون استفاده از ابزارهای ترجمه انجام می‌گیرد. نمی‌توان تاریخ دقیق و روشنی را برای شروع کار مترجمین عنوان نمود، اما یقینا کار ترجمه متون جزء نخستین‌ اقدامات بشر در حوزه فرهنگ و ادب بوده است. با وجود ابداع ابزارهای ترجمه گوناگون در طی سال‌های اخیر، هنوز هم ترجمه انسانی کارآیی و کاربرد بی‌نظیر خود را حفظ کرده و بخش زیادی از نیازهای بازار ترجمه مخصوصا در کشورمان توسط این نوع از ترجمه برآورده می‌شود. ترجمه انسانی می‌تواند دستور زبان، اصطلاحات، کنوانسیون‌ها و متن زبان اصلی را درک کند، آن را به زبان مقصد به درستی ترجمه نماید و معنای نزدیک به آن را حفظ کند. اگر مترجمین عمومی و کم سابقه بتوانند ده ترفند تبدیل شدن به یک مترجم عالی را فرا بگیرند، حتما می‌توانند به مترجمین متخصص و حرفه‌ای تبدیل گردند. در این صورت داشتن بازار کاری خوب و کسب درآمد بالا برای آنها دور از انتظار نخواهد بود.

فرآیند ترجمه انسانی عموما از سه مرحله تشکیل می‌شود. مرحله اول، به کار یک زبان ‌شناس یا مترجم حرفه‌ای اختصاص دارد که به ‌طور گسترده زبان مورد نظر را مطالعه می‌کند. مترجم با استفاده از لحن و مفهوم مناسب به ترجمه متن اصلی اقدام می‌کند و سعی می‌‌نماید تا در هنگام ترجمه انگلیسی به فارسی به نکات اصلی این نوع ترجمه توجه داشته باشد. در مرحله دوم، یک ویرایشگر حرفه‌ای که وظیفه مرور متن، تصحیح و درست کردن کار مترجم اول را برعهده دارد، وارد عمل می‌شود تا ترجمه‌ای متناسب با اصطلاحات فنی موضوع مورد نظر را ارائه دهد. ویرایشگر برای تحویل بهترین نوع ترجمه بایستی در این مرحله اطمینان حاصل کند که نگارش، دستور زبان و سایر عناصر ترجمه به درستی رعایت شده است. در مرحله سوم و آخر، یک مدیر پروژه حرفه‌ای بایستی کار نهایی را بررسی کند تا از صحت آن در قالب صحیح و آماده تحویل به مشتری مطمئن شود. خوبی فرآیند سه مرحله‌ای ترجمه این است که از انتقال پیام، سبک و لحن دقیق به مشتری می‌توان مطمئن گردید.

 

ترجمه ماشینی (MT)

عبارت ترجمه ماشینی = Machine Translation (MT) به فرآیند استفاده از نرم‌افزارهای کامپیوتری جهت فراهم کردن ترجمه خودکار از یک زبان به زبان دیگر اشاره دارد. سابقه استفاده از ترجمه ماشینی به ژوئیه سال 1949 بر می‌گردد. محققین بنیاد راکفلر (Rockefeller Foundation) براساس نظریه اطلاعاتی (information theory) یک فرضیه ارائه دادند که با موفقیت توانست کدهای نظامی را در طول جنگ جهانی دوم و دوران جنگ سرد بشکند. در آن زمان ادعا شد که کامپیوترها تا پنج سال آینده می‌توانند جایگزین مترجمین انسانی گردند، اما با گذشت زمان مشخص گردید که چالش‌های ترجمه خودکار از آنچه که تصور می‌شد، پیچیده‌تر است و هم اکنون نیز طیف وسیعی از محققین هنوز بر این باور هستند.

معمولا اینگونه تصور می‌شود که ترجمه ماشینی توسط تکنولوژی‌های ترجمه قدیمی یا ابزارهای ترجمه عمومی رایگان که برای اهداف مشخصی ساخته نشده‌اند، ارائه می‌گردند، پس از کیفیت پایینی برخوردار هستند. در سال‌های اخیر، وجود تغییرات گسترده در تکنولوژی سبب گردیده تا این طرز تفکر رفته رفته عوض شود. توسعه زمینه‌هایی مانند یادگیری ماشین (Machine Learning) و استفاده از آن در ترجمه ماشینی باعث ایجاد نتایج حیرت‌انگیزی شده است. با این حال ماشین‌ها نیز همانند مترجمین انسانی برای فراهم کردن خروجی باکیفیت بالا به یک زمینه کاری یا تخصص ویژه نیاز دارند، بنابراین سفارشی‌سازی این ابزارها ضروری به نظر می‌رسد. در طول این سال‌ها، ترجمه‌های ماشینی سفارشی زیادی به وجود آمده که ترجمه ماشینی مبتنی بر قانون (RBMT)، ترجمه ماشینی عصبی (NMT)، ترجمه ماشینی آماری (SMT)، ترجمه ماشینی مبتنی بر نحو (SBMT) و ترجمه ماشینی عصبی عمیق (Deep NMT) بعضی از معروف‌ترین آنها هستند. هر کدام از این روش‌های ترجمه، مزایا و معایب خاص خودشان را دارند. امروزه مدل ترجمه ماشینی ترکیبی (HMT) همه این تکنیک‌ها را با هم ترکیب کرده، و کیفیت و کارآیی بهتری ارائه می‌دهد.

 

 

ترجمه ماشینی نسبت به ترجمه انسانی چه مضراتی دارد؟

تفاوت ترجمه ماشینی و ترجمه انسانی

  تفاوت میان ترجمه ماشینی و ترجمه انسانی  

 

هر چند که تکنولوژی ترجمه روز ‌به ‌روز قدرتمندتر می‌شود، اما هنوز با هر سطح از زبان بشر قابل درک نیست. وقتی کلمات یا عبارات دارای معانی متعدد باشند، مشکلات ترجمه ماشینی خود را نشان می‌دهد. مثلا اگر شما برای ترجمه تخصصی مقاله بخواهید از گوگل ترنسلیت (Google Translate) استفاده کنید، سریعا متوجه خواهید شد که این نرم‌افزار نمی‌تواند معنی بسیاری از واژه‌ها را به درستی ارائه دهد. عدم ارائه ترجمه صحیح لغات تنها بخشی از ناکارآمدی ترجمه ماشینی نسبت به ترجمه انسانی را نشان ‌می‌دهد، مسائلی مانند لحن، اصطلاحات، معادل‌سازی، توجه به نکات گرامی و سایر تفاوت‌های زبانی باعث شده تا استقبال دانشجویان و محققین از اینگونه ابزارها کم باشد.

 

ترجمه ماشینی برای چه کارهایی بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرد؟

ترجمه ماشینی با زبان فرمول کار می‌کند، پس نمی‌توان از آن انتظار داشت که مفهوم را به خوبی بیان کند. البته ترجمه ماشینی راهی عالی برای ترجمه جملات و عبارات ساده است، اما هنگام ترجمه یک متن طولانی (مثل ترجمه کتاب) یا حتی ترجمه فارسی به انگلیسی بعید است که از پس کار برآید. نمی‌توان به قطعیت گفت که امروزه از این نوع ترجمه استفاده نمی‌شود، چون بسیاری از دانشجویان یا حتی مترجمین عمومی برای برطرف کردن نیازهای تحصیلی و پیشبرد اهدافشان در پاره‌ای از مواقع از نرم‌افزارهای ترجمه استفاده می‌نمایند. در کل مهمترین کاربردهای ترجمه ماشینی را می‌توان به صورت زیر بیان کرد:

  • ترجمه فوری متون برای متوجه شدن محتوای مطلب؛
  • افزایش بهره‌وری مترجمین انسانی؛
  • ترجمه محتواهایی مانند ایمیل، چت یا ارتباطات پشتیبانی از مشتری؛
  • برای دستیابی به ترجمه ارزان و رایگان؛
  • ترجمه متون عمومی و غیرحساس.

 

 

تفاوت بین ترجمه به کمک رایانه (CAT) و ترجمه ماشینی

ترجمه به کمک کامپیوتر

  استفاده از ترجمه به کمک کامپیوتر برای پیشبرد اهداف کاری و تحصیلی  

 

ترجمه به کمک رایانه (Computer-Assisted Translation) که به عنوان ابزارهای CAT نیز شناخته می‌شود، ترجمه ماشینی نیستند، چون کاملا به انسان‌ها بستگی دارند. این ابزار به مترجمین در مدیریت پروژه‌های ترجمه جهت ارائه کیفیت بهتر کمک می‌کند. ابزارهای CAT، ویژگی‌های متعددی دارند. مثلا بعضی از ابزارها، پایگاه داده اصطلاحات تخصصی آنلاین دارند و برخی دیگر نرم‌افزار مبتنی بر ابر (cloud-based software) هستند. بعضی از ابزارهای CAT می‌توانند با انواع مختلفی از اسناد کار کنند و بعضی از آنها توانایی ثبت حافظه ترجمه برای استفاده در ترجمه‌های بعدی را نیز دارند. انواع بیشماری از ابزارهای CAT وجود دارند که در صورت استفاده درست، فواید زیادی برای مشتری و مترجم به ارمغان می‌آورند. از مهم‌ترین ابزارهای ترجمه به کمک کامپیوتر می‌توان به ترادوس استودیو (SDL Trados studio)، حافظه ترجمه (Translation Memory)، مموکیو (Memoq)، Across، وردفست (Wordfast) و Memsource اشاره کرد. سایت Proz در سال 2013 در مورد بهترین ابزارهای CAT در بازار یک نظرسنجی انجام داد. نظرسنجی این سایت بر روی بیش از 3 هزار مترجم حرفه ای که بیش از 5 سال سابقه کار داشتند، انجام گرفت. نتایج نظرسنجی نشان داد که بیش از 72 درصد از مترجمین از نرم افزار ترادوس استودیو استفاده می‌کنند، در حالیکه گرایش به استفاده از Wordfast در حدود 32 درصد است. صرفه‌جویی در زمان، کارآیی، دقت و کنترل بیشتر در زمان ترجمه سبب گردیده تا استفاده از ابزارهای CAT روز به روز بیشتر گردد. در ادامه به توضیح مختصری در مورد بعضی از این ابزارها خواهیم پرداخت.

 

ترادوس استودیو (SDL Trados studio)

پرکاربردترین و جامع‌ترین ابزار CAT، ترادوس استودیو است که سهم عظیمی از بازار ترجمه را به خود اختصاص داده است. این نرم‌افزار برای مدیریت ترجمه‌های بزرگ، ویرایش مقالات، تضمین کیفیت، بومی‌ سازی سایت و مدیریت اصطلاحات تخصصی بسیار خوب عمل می‌کند. شرکت‌های بزرگ همیشه از مترجمین می‌خواهند تا از ابزارهای CAT قابل قبول مثل SDL استفاده نمایند. اگر مترجمین بتوانند طرز کار با نرم‌افزار ترادوس استودیو را یاد بگیرند، هم می‌توانند تعداد مشتریان خود را بیشتر کنند و هم باعث افزایش درآمد خودشان شوند.

 

حافظه ترجمه (TM)

حافظه ترجمه به عنوان یکی از ابزارهای CAT، وظیفه حفظ ترجمه را برعهده دارد. هر بار که مترجم انسانی، کلمه یا عبارتی را ترجمه می‌کند، در حافظه ترجمه ذخیره می‌شود. اگر کلمه یا عبارتی مشابه در متن اصلی یا متن‌های بعدی تکرار شود، حافظه ترجمه (TM) سریعا همان مفهوم را برای مترجم مشخص می‌کند. این بدان معناست که مترجم هرگز مجبور نیست یک مطلب را دو بار ترجمه کند و این موضوع به صرفه‌جویی در وقت منجر می‌شود.

 

مموکیو (Memoq)

یکی از ابزارهای کارآمد CAT و جذاب برای مترجمین، Memoq است. این ابزار به دلیل ویژگی‌های قدرتمندی که دارد به تیم ترجمه جهت ارائه بهترین کیفیت کمک خواهد کرد. وجود غلط‌گیر املایی (spell-checker) یکی از مزیت‌های خوب مموکیو محسوب می‌شود که آن را از سایر ابزارها متمایز کرده است. حتی اگر مترجمین از دیگر ابزارهای CAT استفاده کنند، باز هم می‌توانند از طریق این ابزار بر روی یک پروژه یکسان همکاری داشته باشند.

 

وردفست (Wordfast)

وردفست یک ابزار مستقل مدیریت ترجمه است که عمدتا بر روی بهبود فرآیند ترجمه متمرکز می‌شود. این ابزار می‌تواند بر روی ویندوز، مک و لینوکس اجرا شود و تقریبا از همه زبان‌های ویندوز پشتیبانی می‌کند. علاوه بر این، مترجمین با استفاده از وردفست می‌توانند به ترجمه انواع فرمت‌ها مانند پی‌دی‌اف، XML، Adobe InDesign و موارد دیگر بپردازند. در داخل وردفست، حافظه ترجمه نیز قرار دارد، اما محدودیت 500 واحدی آن شرایط جذابی را برای استفاده مهیا نمی‌کند.

 

شیوه استفاده از ترجمه ماشینی و ترجمه انسانی در آینده

دامنه ترجمه ماشینی در حال گسترش است. ماشین‌آلات ترجمه مدت زمان زیادی است که در حال پیشرفت و توسعه هستند و کسی نمی‌داند تکنولوژی چه تغییراتی در صنعت ترجمه ایجاد خواهد کرد و چشم‌انداز خدمات ترجمه تا سال 2050 چگونه خواهد بود. به باور عده‌ای، ترجمه به دلیل پیچیده بودن فقط توسط انسان قابل انجام است، زیرا این فرآیند یک محاسبه علمی یا معادله ریاضی نیست که بتوان در دستگاه هوشمند آن را برنامه‌ریزی کرد. کامپیوترها در ترجمه کلمات فردی و حتی عبارات کوتاه بسیار سریع عمل می‌کنند، اما وقتی صحبت از ترجمه متن‌های طولانی می‌شود، توانایی‌های آنها تا حدودی محدود می‌گردد، بنابراین در حال حاضر بهتر است برای انجام ترجمه متون تخصصی، حتما از خدمات ترجمه انسانی استفاده گردد.